Na południowym skraju Wolina, tam gdzie wzgórze Gołogóra opada ku cieśninie Dziwna, rozciąga się jedno z najbardziej intrygujących miejsc na archeologicznej mapie Pomorza. Wzgórze Wisielców to wczesnośredniowieczne cmentarzysko kurhanowe, które pamięta czasy świetności słowiańskiego grodu, a jego nazwa budzi gęsią skórkę niejednego odwiedzającego. To miejsce, gdzie historia splatała się z okrucieństwem, a dawne obrządki pogrzebowe zostawiły ślad czytelny po dziś dzień.
Spacer po tym terenie to podróż w głąb wieków – między drzewami i krzakami wciąż widać charakterystyczne wzniesienia kurhanów, a atmosfera sprawia, że łatwo wyobrazić sobie, jak wyglądało to miejsce ponad tysiąc lat temu.
- unikalne wczesnośredniowieczne cmentarzysko
- fascynujące kurhany o różnych kształtach
- ślady przenikania kultur i religii
- niezwykłe znaleziska archeologiczne
- mroczna historia publicznych egzekucji
Cmentarzysko z czasów słowiańskiego Wolina
Wzgórze Wisielców to rezerwat archeologiczny chroniący nekropolię z IX-XI wieku. W okresie swojej świetności było to jedno z największych cmentarzysk wczesnośredniowiecznych w północnej Europie – pod koniec XIX wieku archeolodzy naliczyli tu 93 kurhany, z których do dziś zachowało się 34 czytelne mogiły. Każdy z tych kurhanów miał kształt kolisty, a ich średnica wahała się od skromnych 3 do imponujących 20 metrów.
Cmentarzysko było częścią rozległego zespołu osadniczego Wolina – miasta, które Adam Bremeński w 1070 roku opisał jako największe w Europie. Nie była to przesada – Wolin rzeczywiście stanowił ważny ośrodek handlowy i kulturalny, a jego mieszkańcy pochodzili z różnych stron ówczesnego świata. To właśnie tu, na wzniesieniu nad Dziwną, chowano zmarłych mieszkańców grodu.
Co ciekawe, badacze odkryli na cmentarzysku różne typy pochówków. Spotykamy tu zarówno ciałopalne obrządki – typowe dla wierzeń słowiańskich – jak i pochówki szkieletowe, w których zmarłych składano do drewnianych trumien bez wcześniejszego spalenia. Część grobów ma charakter birytualny, co świadczy o przenikaniu się różnych kultur i religii – wierzeń skandynawskich przybywających tu Wikingów oraz stopniowo docierającego chrześcijaństwa.
Przy zmarłych znaleziono liczne przedmioty codziennego użytku: ceramikę, noże, ozdoby. Niektóre kurhany zabezpieczano dodatkowo palami drewnianymi lub kamieniami, co miało chronić miejsce spoczynku przed zbezczeszczeniem.
Skąd wzięła się makabryczna nazwa
Nazwa „Wzgórze Wisielców” nie ma nic wspólnego ze średniowiecznym cmentarzyskiem. Pochodzi z późniejszych czasów, kiedy to na wzniesieniu odbywały się publiczne egzekucje piratów i przestępców napadających na kupców płynących wodnym szlakiem Dziwny. Wieszano tu rozbójników, a ich ciała miały służyć jako ostrzeżenie dla innych.
W najwyższym punkcie wzgórza archeolodzy odkryli pochówek z XII wieku – prawdopodobnie grób skazańca straconego przez ścięcie głowy. Zwłoki pogrzebano w dole, a głowę zatknięto na pal i wystawiono na widok publiczny. Taka makabryczna ekspozycja była widoczna z daleka – zarówno dla statków przepływających Dziwną, jak i dla żeglujących po Zalewie Szczecińskim.
Co zobaczyć na Wzgórzu Wisielców
Teren cmentarzyska jest ogrodzony i dostępny od strony ulicy Do Plaży. Przy bramie wejściowej zamontowano tablice informacyjne – w języku polskim, niemieckim i angielskim – które szczegółowo opisują historię tego miejsca. Warto poświęcić chwilę na ich przeczytanie przed wejściem na teren rezerwatu.
Sam spacer po cmentarzysku to doświadczenie nietypowe. Teren porasta dzika roślinność – krzaki, drzewa, miejscami gęste zarośla. Między nimi wyraźnie widać wzniesienia kurhanów, choć ich pierwotny kształt uległ przez wieki zatarciu. Nie ma tu wyasfaltowanych ścieżek ani oznaczeń – to miejsce zachowało swój pierwotny, nieco dziki charakter.
Dla wytrwałych czeka nagroda – punkt widokowy w najwyższej części wzgórza (21 m n.p.m.). Stamtąd roztacza się widok na Zalew Szczeciński i cieśninę Dziwna. W pobliżu stoi też posąg Trygława – słowiańskiego bóstwa – przypominający o dawnej przynależności tych ziem do świata Słowian.
Dla kogo to miejsce
Wzgórze Wisielców to przede wszystkim punkt obowiązkowy dla miłośników historii i archeologii. Osoby zainteresowane wczesnośredniowiecznym Pomorzem znajdą tu namacalny kontakt z epoką, kiedy Wolin stanowił jeden z najważniejszych ośrodków w tej części Europy.
Rodziny z dziećmi również mogą odwiedzić to miejsce, choć warto przygotować pociechy na to, że nie zobaczą tu spektakularnych ruin czy rekonstrukcji. To raczej przestrzeń do wyobraźni i opowieści o dawnych czasach. Starsze dzieci z pewnością zainteresuje makabryczna historia nazwy miejsca.
Teren nie jest przystosowany dla osób z ograniczoną mobilnością – nierówny grunt, brak utwardzonych ścieżek i wzniesienia mogą stanowić problem. Warto założyć wygodne obuwie, najlepiej z grubszą podeszwą.
Badania archeologiczne na Wzgórzu Wisielców trwają do dziś. Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk prowadzi tu regularne wykopaliska, odkrywając kolejne sekrety tego niezwykłego miejsca.
Warto połączyć z innymi atrakcjami
Wzgórze Wisielców znajduje się w południowej części Wolina, niedaleko innych ciekawych miejsc. W bezpośrednim sąsiedztwie powstało Centrum Słowian i Wikingów – skansen prezentujący rekonstrukcję dawnej zabudowy i życia codziennego mieszkańców wczesnośredniowiecznego Wolina. To doskonałe uzupełnienie wizyty na cmentarzysku – po obejrzeniu kurhanów można zobaczyć, jak żyli ludzie, których tu chowano.
Niedaleko znajduje się też 32-metrowa wieża widokowa, polana Malta oraz przystań. W ostatnich latach ta część miasta została znacząco rozbudowana o nowe atrakcje turystyczne, co sprawia, że warto zaplanować tu dłuższy postój.
Do dzikiej plaży nad Zalewem Szczecińskim jest stąd raptem kilka minut spaceru. Po zwiedzaniu cmentarzyska można zrelaksować się nad wodą.
Informacje praktyczne – jak dotrzeć i ile czasu poświęcić
Rezerwat archeologiczny Wzgórze Wisielców znajduje się przy ulicy Do Plaży w Wolinie. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – można zaparkować w pobliżu wejścia na teren cmentarzyska. Współrzędne GPS: N 53° 49′ 48.13″ E 14° 36′ 6.89″.
Wstęp na teren rezerwatu jest bezpłatny i dostępny codziennie. Brama wejściowa zazwyczaj pozostaje otwarta – nie ma tu obsługi ani kas biletowych. To miejsce zarządzane przez gminę Wolin jako rezerwat archeologiczny.
Na samo zwiedzanie cmentarzyska warto przeznaczyć 30-45 minut. Jeśli planuje się spacer do punktu widokowego i dłuższe kontemplowanie atmosfery miejsca, można liczyć na godzinę. W połączeniu z wizytą w Centrum Słowian i Wikingów oraz innymi atrakcjami w okolicy, pobyt w tej części Wolina może zająć pół dnia.
Najlepszy czas na wizytę to wczesna wiosna lub jesień – wtedy roślinność nie jest tak bujna i kurhany są lepiej widoczne. Latem gęste zarośla mogą utrudniać poruszanie się po terenie i zasłaniać widok na mogiły.
Nie ma tu żadnych udogodnień typu toalety, punkt gastronomiczny czy sklep z pamiątkami. Warto więc zabrać wodę i ewentualnie drobne przekąski, zwłaszcza jeśli planuje się dłuższy spacer po okolicy.